ვიკიპედიის საიდუმლო ცხოვრება: როგორ კვებავს ადამიანური ენთუზიაზმი ხელოვნურ ინტელექტს

ყოველდღიურად, როდესაც ChatGPT-ს რთულ კითხვას ვუსვამთ ან Google-ის საძიებო პანელში მზა პასუხს ვკითხულობთ, იშვიათად ვფიქრობთ იმაზე, თუ საიდან მოდის ხელოვნური ინტელექტის (AI) „ერუდიცია“. სინამდვილეში, თანამედროვე ციფრული გონების საფუძველი სწორედ ვიკიპედიაა. Stanford HAI-ს (ხელოვნური ინტელექტის ჰუმანოცენტრული ინსტიტუტი) სემინარზე წარმოდგენილი მონაცემები ადასტურებს, რომ ვიკიპედიის გარეშე AI-ს განვითარება წარმოუდგენელი იქნებოდა. თუმცა, ამ კავშირის მიღმა იმალება პროცესები, რომლებიც ბევრად უფრო დინამიკური და „ჰუმანურია“, ვიდრე ეს გარედან ჩანს.

თეზევსის ხომალდი: ციფრული ევოლუციის 25 წელი

ვიკიპედიის ფენომენის ასახსნელად ხშირად გამოიყენება „თეზევსის ხომალდის“ ფილოსოფიური მეტაფორა. ლეგენდის თანახმად, თეზევსის ხომალდზე დროთა განმავლობაში ყველა ფიცარი შეიცვალა — ჩნდება კითხვა: არის თუ არა ეს კვლავ იგივე ხომალდი?

ვიკიპედიის შემთხვევაში ეს მეტაფორა რეალობაა. მაგალითად, თავად „თეზევსის ხომალდის“ შესახებ დაწერილ სტატიაში დღეს აღარ მოიძებნება არცერთი წინადადება, რომელიც 25 წლის წინ დაიწერა. მიუხედავად იმისა, რომ შინაარსი სრულად განახლდა, სტატია კვლავ იმავე საგანმანათლებლო ფუნქციას ასრულებს. საინტერესოა, რომ 2001 წლიდან დღემდე, როცა ინტერნეტის დიზაინი რადიკალურად შეიცვალა, ვიკიპედიამ შეინარჩუნა საოცარი კონსისტენტურობა და თითქმის არ შეუცვლია UI/UX ინტერფეისი. სწორედ ეს ფორმატის მდგრადობა და სტაბილურობა აქცევს მას ინფორმაციის ყველაზე საიმედო ღირებულებად ციფრულ ქაოსში.

ხელოვნური ინტელექტი ვიკიპედიაზე: ბოტები 2002 წლიდან

ბევრს ჰგონია, რომ AI ვიკიპედიისთვის ახალი გამოწვევაა, თუმცა ბოტები ამ პლატფორმაზე ათწლეულებია მუშაობენ. ჯერ კიდევ 2002 წელს, Rambot-მა საფუძველი ჩაუყარა აშშ-ის ქალაქებისა და საგრაფოების გვერდების 98%-ს.

უფრო შთამბეჭდავია CluebotNG-ის შემთხვევა, რომელიც 2010 წლიდან იყენებს ხელოვნურ ნეირონულ ქსელებს (Artificial Neural Network) ვანდალიზმთან საბრძოლველად. ეს იყო AI-ს გამოყენება მაშინ, როცა ეს ტერმინი ჯერ კიდევ არ იყო მეინსტრიმული. რედაქტორების დამოკიდებულება ბოტების მიმართ თავიდანვე არაერთგვაროვანი იყო:

„მიეცით გზა“ (let a rip) — ასე ენთუზიაზმით ხვდებოდნენ ზოგიერთები ავტომატიზაციას, თუმცა სხვები დღემდე სკეპტიკურად უყურებენ მანქანურ ჩარევას ადამიანურ შემოქმედებაში.

ბოტების „შემოსევა“ და ინფრასტრუქტურული კრიზისი

დღეს ვიკიპედია ახალი ტიპის ეგზისტენციალური პრობლემის წინაშე დგას. ენობრივი მოდელების (LLM) განვითარებამ გამოიწვია ბოტების ტრაფიკის არნახული ზრდა. პრობლემა განსაკუთრებით მწვავეა მულტიმედიური მასალების შემთხვევაში: ზოგიერთი AI ინსტრუმენტი აგზავნის მოთხოვნებს ისეთი მაღალი რეზოლუციის სურათებზე, რომლებისთვისაც სერვერი არ იყო გათვლილი. თუ ადრე სისტემა წამში ერთ მოთხოვნას ამუშავებდა, ახლა ათასობით მოთხოვნასთან უწევს გამკლავება.

ეს ეთიკურ დილემასაც წარმოშობს: ვიკიპედიის ფონდი იძულებულია დონორების მიერ გაღებული თანხები სერვერების გაძლიერებაზე დახარჯოს მხოლოდ იმისათვის, რომ გაუძლოს ისეთი გიგანტების ზეწოლას, როგორიცაა OpenAI ან Google. AI იყენებს რესურსს, მაგრამ ყოველთვის არ აბრუნებს ღირებულებას ამ ეკოსისტემაში.

Wikipedia Enterprise: როცა მონაცემები JSON-ად იქცევა

კომერციული სექტორის მოთხოვნების დასაკმაყოფილებლად შეიქმნა Wikipedia Enterprise. ეს სერვისი ტრადიციულ „ვიკი-ტექსტს“ სტრუქტურირებულ JSON ობიექტებად გარდაქმნის.

აქ მთავარი როლი „Fact Triples“-ის კონცეფციას ენიჭება. ეს არის ინფორმაციის დაყოფა სამეულებად: საგანი -> თვისება -> მნიშვნელობა. გარდა ამისა, Enterprise ვერსიაში დამატებულია ე.წ. „სანდოობის სიგნალები“ (Reliability Signals). ერთ-ერთი ასეთი მოდელია revert risk, რომელიც განსაზღვრავს, რამდენად დიდია ალბათობა იმისა, რომ კონკრეტული ცვლილება გაუქმდეს (მაგალითად, ვანდალიზმის გამო). ეს ეხმარება AI მოდელებს „ჰალუცინაციების“ თავიდან არიდებაში და მხოლოდ გადამოწმებული მონაცემების ათვისებაში.

კონსენსუსი სიმართლის წინააღმდეგ: იოგურტი, ცეზარი და კიმ ჩენ ინი

ვიკიპედიის ერთ-ერთი ფუნდამენტური პრინციპია: „ვერიფიცირებადი და არა აუცილებლად ფაქტი“ (Verifiability, not fact). ეს ნიშნავს, რომ ინფორმაცია უნდა ეყრდნობოდეს საიმედო წყაროს და არა ვინმეს სუბიექტურ „ჭეშმარიტებას“. სწორედ აქ იბადება ყველაზე საინტერესო დებატები:

იოგურტის ომი: ინგლისურენოვან ვიკიპედიაში დისკუსია ასო „H“-ის გამოყენებაზე (Yoghurt vs Yogurt) 100-ჯერ უფრო გრძელია, ვიდრე თავად სტატია.
ცეზარ სალათი: მექსიკა, იტალია და ალბანეთიც კი წლების განმავლობაში „იბრძოდნენ“ ამ კერძის ავტორობისთვის.
კიმ ჩენ ინის პორტრეტი: ჩრდილოეთ კორეის საავტორო უფლებების გამო, ვიკიპედიაზე დიდხანს მხოლოდ ხელით დახატული პორტრეტი იყო განთავსებული, რომელიც წლების განმავლობაში იხვეწებოდა, სანამ რეალური ფოტო გახდებოდა ხელმისაწვდომი.

ეს მაგალითები აჩვენებს, რომ ვიკიპედია არ არის მხოლოდ მშრალი მონაცემების ბაზა; ის ადამიანური კონსენსუსის ცოცხალი, ზოგჯერ ირაციონალური პროცესია.

მომავლის გამოწვევა: როგორ ვაქციოთ AI-ს მკითხველი რედაქტორად?

TikTok-ისა და მოკლე ვიდეოების ეპოქაში ვიკიპედია რთული გამოწვევის წინაშეა. თუ მომხმარებლები ინფორმაციას მხოლოდ AI ჩატბოტების მეშვეობით მიიღებენ და თავად საიტზე აღარ შემოვლენ, როგორ შენარჩუნდება რედაქტორთა ის საზოგადოება, რომელიც ამ ცოდნას ქმნის?

ვიკიპედია ცდილობს მოერგოს ახალ რეალობას ისეთი ინიციატივებით, როგორიცაა:

Women in Red: კამპანია, რომელიც მიზნად ისახავს ქალი მეცნიერების შესახებ არსებული ბიოგრაფიული ნაპრალის შევსებას.
Wiki Portraits: მოხალისეები, რომლებიც სპეციალურად დადიან ღონისძიებებზე ცნობილი ადამიანების ახალი ფოტოების გადასაღებად, რათა სტატიები ვიზუალურად არ დაძველდეს.

დასკვნა

ვიკიპედია იმაზე მეტია, ვიდრე უბრალოდ ენციკლოპედია — ის არის კაცობრიობის კოლექტიური ინტელექტის ანარეკლი. მიუხედავად AI-ს სწრაფი პროგრესისა, ადამიანური ფაქტორი კვლავ გადამწყვეტი რჩება. თქვენც შეგიძლიათ გახდეთ ამ პროცესის ნაწილი, თუნდაც მხოლოდ ერთი ხარისხიანი ფოტოს ატვირთვით „ვიკი-საწყობში“.

ბოლოს კი დავფიქრდეთ: შეძლებს თუ არა ხელოვნური ინტელექტი ოდესმე ჩაანაცვლოს ის ადამიანური ვნება, რომელიც იოგურტის მართლწერაზე 100-ჯერ უფრო გრძელ დისკუსიას წარმოშობს, ვიდრე თავად სტატიაა? სწორედ ეს ირაციონალური ენთუზიაზმია ის, რაც მონაცემებს ხარისხს სძენს და რის გამოც ვიკიპედია კვლავ შეუცვლელია.

ორიგინალი: